หากภาพยนตร์ส่วนใหญ่พยายามทำให้ผู้ชมรู้สึกว่าชีวิตของมนุษย์แต่ละคนมีความพิเศษ มีความหมาย และคู่ควรแก่การจดจำอยู่เสมอ ผลงานเรื่องล่าสุดของ เต๋อ นวพล ธำรงรัตนฤทธิ์ กลับเลือกเดินไปในทิศทางตรงกันข้ามอย่างน่าหวาดหวั่น
นี่ไม่ใช่หนังที่สนใจจะสร้างความบันเทิงในความหมายทั่วไป หากแต่เป็นหนังที่พาผู้ชมจมอยู่กับความซ้ำซาก ความเหนื่อยล้า และความว่างเปล่าที่ค่อย ๆ กัดกินชีวิตคนทำงานในเมืองใหญ่
HUMAN RESOURCE คือภาพยนตร์ที่ค่อย ๆ กระซิบกับผู้ชมตลอดสองชั่วโมงว่า บางทีแล้วระบบอาจไม่ได้มองเราเป็น “คน” ตั้งแต่แรก
แม้ชื่อภาษาไทยจะฟังดูอบอุ่นอย่าง “พนักงานใหม่ (โปรดรับไว้พิจารณา)” แต่ชื่อภาษาอังกฤษอย่าง Human Resource กลับเฉียบคมและโหดร้ายกว่า เพราะมันเป็นคำที่องค์กรทั่วโลกใช้เรียกมนุษย์ในฐานะ “ทรัพยากร” ไม่ต่างจากเครื่องถ่ายเอกสาร โต๊ะทำงาน หรือซอฟต์แวร์บัญชี
และนั่นคือจุดตั้งต้นทั้งหมดของภาพยนตร์เรื่องนี้
เฟรน เจ้าหน้าที่ฝ่ายบุคคล รับหน้าที่สรรหาพนักงานใหม่เข้ามาทดแทนตำแหน่งที่ว่างลงอย่างต่อเนื่อง หน้าที่ของเธอฟังดูเรียบง่ายราวกับการเติมน้ำในถังที่พร่องลงไปทุกวัน แต่ยิ่งหนังดำเนินไป เรากลับพบว่ากิจวัตรที่ดูธรรมดานี้กำลังเผยให้เห็นความจริงอันโหดร้ายของโลกการทำงานร่วมสมัย
มีคนลาออก
มีคนถูกแทนที่ฅมีคนเข้ามาใหม่
แล้วทุกอย่างก็เดินหน้าต่อไป
ไม่มีใครสำคัญมากพอที่จะหยุดระบบได้
ความน่าสนใจคือหนังไม่ได้เลือกเล่าความวุ่นวายของฝ่าย HR อย่างที่หลายคนอาจคาดหวัง เราไม่ได้เห็นสงครามภายในองค์กร ไม่ได้เห็นการเมืองในที่ทำงาน หรือรายละเอียดเชิงเทคนิคของการสรรหาบุคลากรอย่างลึกซึ้ง
ตรงกันข้าม เต๋อ นวพลกลับพาเราออกจากออฟฟิศบ่อยครั้ง เพื่อไปสำรวจพื้นที่ที่ควรจะเป็น “บ้าน” ของมนุษย์
แต่แม้กระทั่งที่บ้าน เฟรนก็ยังไม่สามารถหลุดพ้นจากแรงกดดันของระบบได้
เทม สามีของเธอ คือภาพสะท้อนของคนวัยทำงานจำนวนมหาศาลในเมืองใหญ่ ผู้พยายามดิ้นรนให้รายได้สูงขึ้น ทำงานหนักขึ้น รับผิดชอบมากขึ้น เพื่อไล่ตามมาตรฐานชีวิตที่ถูกขยับสูงขึ้นเรื่อย ๆ
พวกเขาไม่ได้ทะเลาะกันรุนแรง
ไม่ได้มีดราม่าใหญ่โต
ไม่ได้มีโศกนาฏกรรมแบบภาพยนตร์กระแสหลัก
แต่กลับเหนื่อยล้า
และความเหนื่อยล้านั้นค่อย ๆ กัดกินทุกพื้นที่ของชีวิต
นี่คือความอึดอัดแบบเฉพาะตัวที่เต๋อนวพลเชี่ยวชาญมาโดยตลอด
เขาไม่เคยสนใจการสร้างฉากระเบิดอารมณ์ แต่สนใจช่วงเวลาที่มนุษย์กำลังค่อย ๆ ถูกความว่างเปล่ากลืนกินมากกว่า
ภาพสีเย็นจัดที่ถูกย้อมทับตลอดทั้งเรื่องไม่ใช่เพียงสไตล์ภาพ หากเป็นภาวะทางอารมณ์ที่แผ่ซ่านอยู่ในโลกของตัวละคร ทุกคนดูเหมือนกำลังใช้ชีวิตอยู่ แต่ก็เหมือนกำลังหมดแรงจะมีชีวิตอยู่ไปพร้อมกัน
ยิ่งไปกว่านั้น หนังยังเลือกใช้สัดส่วนภาพ 1.50:1 ซึ่งให้ความรู้สึกประหลาดอย่างบอกไม่ถูก มันไม่กว้างขวางจนเปิดพื้นที่ให้หายใจแบบ CinemaScope และก็ไม่อึดอัดเสียทีเดียวเหมือนเฟรม 4:3 หากเป็นพื้นที่กึ่งกลางที่เหมือนจะพอดี แต่กลับทำให้มนุษย์ดูติดค้างอยู่ภายในกรอบอย่างน่าประหลาด ราวกับทุกคนกำลังถูกจัดวางอยู่ในช่องของตัวเอง ไม่ต่างอะไรจากแฟ้มประวัติพนักงานหรือข้อมูลในระบบที่พร้อมจะถูกแทนที่ได้ทุกเมื่อ
ใบหน้าที่เรียบเฉยของเฟรนซึ่งแทบไม่แสดงอารมณ์ตลอดทั้งเรื่อง จึงกลายเป็นพื้นที่ว่างให้ผู้ชมฉายความรู้สึกของตนเองลงไป ขณะเดียวกันองค์ประกอบภาพที่ปล่อยพื้นที่ว่างโอบล้อมตัวละครอยู่เสมอ ก็ยิ่งตอกย้ำว่ามนุษย์ในโลกของ HUMAN RESOURCE ไม่เคยเป็นศูนย์กลางของเฟรม หากเป็นเพียงชิ้นส่วนเล็ก ๆ ภายในระบบที่ใหญ่กว่าตัวเอง
ยิ่งเฟรนนิ่งมากเท่าไร หนังกลับยิ่งส่งเสียงดังมากขึ้นเท่านั้น
สิ่งที่ทำให้ HUMAN RESOURCE กลายเป็นงานที่เจ็บปวดกว่าผลงานหลายเรื่องก่อนหน้าของเต๋อนวพล คือมันเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่ผู้ชมจำนวนมากกำลังมีอายุใกล้เคียงกับตัวละคร
เราเริ่มไปงานศพมากขึ้น
เริ่มสูญเสียเพื่อนร่วมงานมากขึ้น
เริ่มพบว่าคนที่เคยนั่งโต๊ะข้าง ๆ หายไปจากชีวิตโดยไม่มีโอกาสได้กล่าวลา
และหนังเองก็เข้าใจความรู้สึกนี้อย่างน่ากลัว
ฉากที่กล้องแช่อยู่กับเถ้ากระดูกของจูนเป็นเวลานาน อาจดูเรียบง่ายในเชิงภาพยนตร์ แต่กลับกลายเป็นช่วงเวลาที่ทรงพลังที่สุดของเรื่อง
เพราะทันใดนั้น หนังได้ทำสิ่งที่ระบบองค์กรไม่เคยทำ
มันหยุด….มันหยุดเพื่อมองคนคนหนึ่ง หยุดเพื่อรับรู้ว่าครั้งหนึ่งเคยมีมนุษย์คนหนึ่งดำรงอยู่บนโลกใบนี้ที่กว่าจะโตขึ้นมาขนาดนี้ ทุ่มเทกับงานไปสุดท้ายก็เพียงเถ้ากระดูก ที่ถูกเรียงเป็นวงกลม ดั่งจะบอกเป็นนัยๆ ว่า วัฏจักรนี้ก็ยังคงอยู่ต่อไป
ขณะที่โลกของการทำงานในเรื่องไม่เคยหยุดเลยแม้แต่วินาทีเดียว
ตำแหน่งงานต้องถูกเติม
หน้าที่ต้องถูกส่งต่อ
เป้าหมายต้องถูกทำให้สำเร็จ
ไม่ว่าคนคนหนึ่งจะยังมีชีวิตอยู่หรือไม่ก็ตาม
ในระดับหนึ่ง HUMAN RESOURCE จึงไม่ใช่หนังเกี่ยวกับการทำงาน
แต่มันคือหนังเกี่ยวกับ “ความตาย”
ไม่ใช่ความตายในเชิงชีวภาพเพียงอย่างเดียว หากเป็นความตายของความฝัน ความตายของตัวตน และความตายของความเชื่อที่ว่าเมื่อเราพยายามมากพอ ชีวิตจะมอบคำตอบที่ชัดเจนกลับคืนมา
หนังไม่เคยให้คำตอบนั้น
และเต๋อนวพลเองก็ดูไม่สนใจจะให้คำตอบ
เขามองตัวละครด้วยสายตาของคนที่ยอมรับแล้วว่าชีวิตเต็มไปด้วยเรื่องที่อธิบายไม่ได้
ทำไมเราต้องทำงานหนักขนาดนี้
ทำไมเราต้องแข่งขันกันตลอดเวลา
ทำไมเราต้องใช้เวลาส่วนใหญ่ของชีวิตเพื่อแลกกับตัวเลขในบัญชี
คำถามเหล่านี้ลอยอยู่ทั่วทั้งเรื่องโดยไม่มีใครตอบ
แต่บางทีนั่นอาจเป็นประเด็นสำคัญที่สุดของหนัง
เพราะในโลกแห่งความจริงเอง ก็ไม่มีใครตอบได้เช่นกัน
และเมื่อภาพยนตร์เดินทางมาถึงตอนจบ ความรู้สึกที่หลงเหลืออยู่ไม่ใช่ความเศร้าหรือความสิ้นหวัง หากเป็นความรู้สึกประหลาดคล้ายการยืนอยู่บนสายพานขนาดยักษ์ที่ไม่มีวันหยุดหมุน
วันพรุ่งนี้จะมีคนลาออกอีก
จะมีคนสมัครงานอีก
จะมีคนถูกเรียกสัมภาษณ์อีก
จะมีคนถูกปฏิเสธอีก
และชีวิตจะดำเนินต่อไปเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น
นั่นคือความน่ากลัวที่สุดของ HUMAN RESOURCE
ไม่ใช่เพราะมันเล่าเรื่องโลกการทำงานได้สมจริง
แต่เพราะมันทำให้เราเห็นว่าเบื้องหลังคำว่า “ทรัพยากรบุคคล” นั้น แท้จริงแล้วอาจไม่มีใครมองเราเป็นบุคคลเลยตั้งแต่แรก
เหลือเพียงมนุษย์อีกคนหนึ่งที่ถูกกรอกข้อมูลลงในระบบ
สุดท้ายแล้ว เฟรนก็ไม่ได้ค้นพบคำตอบของชีวิต
เธอเพียงขับรถเข้าสู่ร้านล้างรถอัตโนมัติ ปล่อยให้รถเคลื่อนตัวไปตามสายพานอย่างเงียบงัน ขณะที่เสียงรายงานข่าวโศกนาฏกรรมดังขึ้นจากวิทยุ ก่อนจะค่อย ๆ ถูกแทนที่ด้วยบทเพลงคลาสสิกที่ฟังสบายกว่า
มันไม่ใช่การปฏิเสธความจริง หากเป็นการยอมรับว่าความจริงเหล่านั้นมีอยู่เสมอ โลกยังเต็มไปด้วยความสูญเสีย ความอยุติธรรม และเรื่องราวที่เราไม่มีวันแก้ไขได้ทั้งหมด บางครั้งการปิดวิทยุ ไม่ใช่เพราะไม่รับรู้ แต่เพราะมนุษย์จำเป็นต้องเหลือพื้นที่เล็ก ๆ เอาไว้สำหรับการใช้ชีวิตต่อไป
และเมื่อรถคันนั้นค่อย ๆ ถูกพาเข้าสู่สายพานอย่างไร้การควบคุม ก็อดไม่ได้ที่จะย้อนนึกถึงภาพทั้งเรื่องที่ถูกบรรจุอยู่ภายในกรอบภาพอันนิ่งเย็นราวกับทุกชีวิตกำลังถูกจัดวางไว้ในช่องของตัวเอง ไม่ต่างจากแฟ้มประวัติในฝ่ายบุคคลหรือข้อมูลในฐานข้อมูลขององค์กร เราอาจไม่เคยหลุดออกจากสายพานเส้นนั้นเลย เพียงแต่เพิ่งสังเกตเห็นมันในฉากสุดท้าย
เช่นเดียวกับสายพานในร้านล้างรถที่ยังคงเคลื่อนไปโดยไม่สนใจว่าใครกำลังสุขหรือทุกข์ ชีวิตเองก็ยังคงพาเราเคลื่อนผ่านวันแล้ววันเล่าโดยไม่เคยหยุดรอใคร
และบางทีนั่นอาจเป็นบทสรุปที่ขมขื่นที่สุดของ HUMAN RESOURCE
ไม่ใช่ว่าสุดท้ายเราจะเอาชนะวังวนนี้ได้อย่างไร แต่คือการตระหนักว่า เมื่อหาคำตอบไม่พบ มนุษย์ส่วนใหญ่ก็ทำได้เพียงเรียนรู้ที่จะอยู่กับมันต่อไป
อยากจะเขียนอะไรก็เขียนอ่ะครับ แต่มีผู้ช่วยเขียนเป็น A.I. หากเขียนผิดหรือตกหล่นไปก็ขออภัยล่วงหน้านะครับ
