[รีวิว] Born in East L.A. (1987) | มาตุภูมิภาพลวงตา เส้นแบ่งพรมแดนและอัตลักษณ์ของอเมริกา

เวลาที่ใช้อ่าน : 2 นาที

“บัตรประชาชนไม่ได้เป็นเพียงเศษกระดาษ แต่มันคือใบอนุญาตในการมีตัวตนอยู่บนโลกใบนี้”

หากเรามองผ่านเลนส์ของยุคปัจจุบัน ภาพยนตร์ตลกสัญชาติอเมริกันช่วงปลายยุค 80s มักจะถูกฉาบไว้ด้วยความเบาสมองและมุกตลกที่เลือนหายไปตามกาลเวลา ทว่า Born in East L.A. (1987) ซึ่งเขียนบท กำกับ และนำแสดงโดย ชีช มาริน (Cheech Marin) กลับซุกซ่อนคมมีดแห่งการวิพากษ์วิจารณ์สังคมที่แหลมคมที่สุดเรื่องหนึ่งในประวัติศาสตร์ภาพยนตร์อเมริกัน ในขณะที่ปรมาจารย์แห่งภาพยนตร์ตลกร้ายอย่างพี่น้องโคเอน (Coen Brothers) มักจะพาตัวละครของพวกเขาไปพบกับความวายป่วงของโชคชะตาที่คาดเดาไม่ได้ หรือเควนติน ทารันติโน (Quentin Tarantino) นิยมใช้ความรุนแรงและบทยอกย้อนเพื่อล้อเลียนหน้าประวัติศาสตร์ แต่สิ่งที่ ชีช มาริน สร้างสรรค์ขึ้นในภาพยนตร์เรื่องนี้คือการใช้ “สัญญะของคนชายขอบ” และ “อารมณ์ขัน” เป็นอาวุธในการกระชากหน้ากากของระบบราชการและการเหยียดเชื้อชาติได้อย่างแยบคายและทรงพลัง

ปฐมบทแห่งความตลกร้าย

เพื่อให้เข้าใจแก่นแท้ของภาพยนตร์ เราต้องถอยกลับไปมองจุดกำเนิดที่แสนจะขบถของมัน เดิมที “Born in East L.A.” เป็นเพียงเพลงล้อเลียนของคู่หูตลกสายเขียว Cheech & Chong ที่หยิบเอาเพลงสะท้อนความเจ็บปวดของชนชั้นแรงงานอย่าง “Born in the U.S.A.” ของ บรูซ สปริงส์ทีน (Bruce Springsteen) มาตีความใหม่ผ่านสายตาของชาวชิคาโน (Chicano – ชาวอเมริกันเชื้อสายเม็กซิกัน)

แต่สิ่งที่กระตุ้นให้ชีช มารินหยิบโครงสร้างของเพลงความยาวไม่กี่นาทีมาขยายเป็นภาพยนตร์ขนาดยาว คือบริบททางการเมืองอันตึงเครียดของสหรัฐอเมริกาในยุคนั้น โดยเฉพาะการบังคับใช้กฎหมายปฏิรูปการเข้าเมืองปี 1986 (Immigration Reform and Control Act of 1986 – IRCA) ภายใต้รัฐบาลเรแกน กฎหมายนี้ให้อำนาจเจ้าหน้าที่ตรวจคนเข้าเมือง (INS) ในการกวาดล้างและผลักดันคนต่างด้าวกลับประเทศอย่างเข้มงวด มารินมองเห็นความวิปลาสของระบบที่ตัดสิน “ความเป็นอเมริกัน” ของมนุษย์จากเพียง “สีผิว” และ “ลักษณะทางกายภาพ” มากกว่ารากเหง้าทางวัฒนธรรมหรือกฎหมาย เขาจึงสร้างภาพยนตร์เรื่องนี้ขึ้นมาเพื่อเป็นภาพสะท้อนอันบิดเบี้ยวของอเมริกันดรีม โดยใช้เรื่องราวของคนที่ถูกรัฐโยนทิ้งเพียงเพราะเขาลืมพกกระเป๋าสตางค์ออกจากบ้าน

โศกนาฏกรรมในคราบของเสียงหัวเราะ

โครงสร้างการเล่าเรื่องของ Born in East L.A. คือการเดินทางกลับบ้านในรูปแบบที่ถูกทำให้กลายเป็นเรื่องตลกหน้าตาย รูดี้ โรเบลส (Rudy Robles) คือตัวแทนของชาวอเมริกันรุ่นที่สาม เขาเกิดในอีสต์ลอสแอนเจลิส ฟังเพลงร็อก เสพวัฒนธรรมป็อป และพูดภาษาสเปนแทบไม่ได้เลยแม้แต่คำเดียว แต่เมื่อเขาไปรับลูกพี่ลูกน้องที่โรงงานและเกิดการบุกจับกุมของเจ้าหน้าที่ INS รูดี้กลับถูกเหมารวมว่าเป็นแรงงานต่างด้าวผิดกฎหมาย เพียงเพราะรูปลักษณ์ภายนอกของเขาดันโคตรจะเม็กซิกัน และถูกเนรเทศไปยังเมืองติฮัวนา (Tijuana) ประเทศเม็กซิโกในชั่วข้ามคืน

ความลึกซึ้งของการจัดวางเนื้อหาอยู่ที่ความย้อนแย้ง รูดี้ถูกผลักไสให้กลับไปยัง “มาตุภูมิ” ที่เขาไม่เคยรู้จัก ไม่คุ้นเคยกับภาษา และกลายเป็น “คนนอก” อย่างสมบูรณ์แบบในแผ่นดินที่บรรพบุรุษของเขาจากมา ภาพยนตร์พาเราไปสำรวจความดิ้นรนของรูดี้ที่พยายามทำทุกวิถีทางเพื่อลักลอบข้ามพรมแดนกลับเข้าไปใน “ประเทศของตัวเอง” เขาต้องทำงานรับจ้างสารพัด เป็นลูกมือให้บาร์เทนเดอร์ สอนผู้อพยพคนอื่นๆ ให้รู้จักวิธีทำตัวเป็นอเมริกันชน (เช่น การสอนเดินแบบชาวแก๊งในแอลเอเพื่อให้กลมกลืนพร้อมทักทาย Órale, vato, waas sappening?) และต้องรับมือกับ จิมมี่ (รับบทโดย Daniel Stern) ชายผิวขาวชาวอเมริกันที่ดันทำตัวเป็นผู้มีอิทธิพลและแสวงหาผลประโยชน์จากผู้อพยพในเม็กซิโก ซึ่งเป็นภาพสะท้อนของการกดขี่เชิงทุนนิยมที่ไร้พรมแดน

ยิ่งไปกว่านั้น การที่รูดี้ได้พบรักกับ โดโลเรส (Dolores) หญิงสาวชาวเอลซัลวาดอร์ที่หนีภัยสงครามมาและพยายามจะข้ามแดนไปสหรัฐฯ ยิ่งตอกย้ำให้เห็นถึงเส้นแบ่งที่เลือนรางของคำว่า “ผู้อพยพ” รูดี้ที่พยายามกลับบ้านเกิด กับโดโลเรสที่พยายามแสวงหาบ้านหลังใหม่ ทั้งคู่ต่างถูกขวางกั้นด้วยรั้วตาข่ายและระบบนโยบายที่ไร้หัวใจเหมือนกัน

ไวยากรณ์ภาพยนตร์และบทสรุปที่ฉีกขนบภาพยนตร์ตลก

ในเชิงของการกำกับภาพ ชีช มารินใช้ความเปรียบต่างของสีสันและแสงสว่างเพื่อแยกโลกสองใบออกจากกัน อีสต์ลอสแอนเจลิสถูกนำเสนอผ่านแสงแดดที่อบอุ่นและสีสันที่คุ้นตา ในขณะที่ติฮัวนาถูกถ่ายทอดออกมาให้ดูพลุกพล่าน ฝุ่นคลุ้ง และเต็มไปด้วยความโกลาหลที่สะท้อนถึงสภาวะจิตใจที่ไร้ความมั่นคงของตัวละคร

จุดไคล์แม็กซ์ของภาพยนตร์คือหนึ่งในฉากที่ทรงพลังและบ้าบิ่นที่สุดในประวัติศาสตร์ภาพยนตร์เสียดสีสังคม เมื่อความอดทนของผู้อพยพมาถึงขีดสุด รูดี้ได้นำมวลชนนับร้อยพุ่งทะลวงวิ่งข้ามพรมแดนตัดหน้าเจ้าหน้าที่ INS ในขณะที่เพลง “Coming to America” ของ นีล ไดมอนด์ (Neil Diamond) ดังกึกก้องขึ้นมาเป็นฉากหลัง การใช้เพลงที่เชิดชูความยิ่งใหญ่ของการอพยพมาตั้งรกรากในอเมริกา มาประกอบฉากที่คนผิวสีและคนชายขอบกำลังวิ่งหนีการจับกุมเพื่อข้ามรั้วกั้นชายแดน คือการตบหน้าวาทกรรม “ดินแดนแห่งเสรีภาพ” อย่างจัง มันไม่ใช่แค่ฉากจบของภาพยนตร์ตลก แต่มันคืองานศิลปะกึ่งเซอร์เรียลที่ฉีกกระชากเปลือกนอกของอเมริกาให้เห็นถึงความตลกร้ายในประวัติศาสตร์ของประเทศตัวเอง

สรุปส่งท้าย Born in East L.A. จึงไม่ใช่แค่หนังตลกยุค 80s ที่เอาไว้ดูฆ่าเวลา แต่มันคือจดหมายเหตุทางสังคมที่บันทึกความเจ็บปวดของการไร้รากเหง้า การถูกปฏิเสธตัวตน และการตั้งคำถามที่ยิ่งใหญ่ที่สุดว่า ท้ายที่สุดแล้ว “สัญชาติ” คือสิ่งที่เราเป็น หรือเป็นเพียงสิ่งที่คนอื่นยัดเยียดให้เรา ผ่านการมองเพียงแค่ปราดเดียว ชีช มาริน ได้พิสูจน์ให้เห็นว่า เสียงหัวเราะที่ดังกึกก้องที่สุด มักเกิดจากความจริงที่เจ็บปวดที่สุดเสมอ