สำหรับคอภาพยนตร์ที่เติบโตมาในยุคสหัสวรรษใหม่ ภาพจำของ The Italian Job มักจะผูกติดอยู่กับเวอร์ชันปี 2003 ของผู้กำกับ เอฟ. แกรี เกรย์ (F. Gary Gray) ซึ่งเป็นงานโจรกรรมสไตล์เอ็มทีวี (MTV-style heist) ที่ปราดเปรียว ว่องไว เต็มไปด้วยเล่ห์เหลี่ยมชั้นเชิงทางเทคโนโลยี การทรยศหักหลังที่รวดเร็ว และการไล่ล่าของรถมินิคูเปอร์รุ่นใหม่ที่ผ่านการอัปเกรดให้เข้ากับยุคสมัยอันพลุ่งพล่าน ทว่า เมื่อเราหมุนเข็มนาฬิกาย้อนกลับไปสู่ต้นฉบับปี 1969 ผลงานการกำกับของ ปีเตอร์ คอลลินสัน (Peter Collinson) นำแสดงโดย ไมเคิล เคน (Michael Caine) สิ่งแรกที่ผู้ชมยุคใหม่จะต้องเผชิญคือ “ภาวะต่างจังหวะทางวัฒนธรรม” หนังใช้เวลากว่าหนึ่งชั่วโมงเต็มจากความยาวราวหนึ่งชั่วโมงครึ่ง เพียงเพื่อปูพรมเตรียมการ และปล่อยให้เราตั้งคำถามด้วยความเคลือบแคลงว่า เหตุใดภาพยนตร์ที่ดำเนินเรื่องอย่างเนิบช้าและดูจะไร้เดียงสาในแง่ของกลศาสตร์ภาพยนตร์แอ็กชันเรื่องนี้ จึงสามารถสถาปนาตัวเองขึ้นเป็นหนึ่งในผลงานคลาสสิกตลอดกาลของเกาะอังกฤษ และสร้างแรงสั่นสะเทือนในระดับปรากฏการณ์เมื่อปีที่ออกฉาย
การจะทำความเข้าใจ The Italian Job (1969) อย่างถ่องแท้ เราไม่สามารถใช้มาตรวัดความระทึกใจแบบฮอลลีวูดยุคหลังมาเป็นบรรทัดฐานได้ หากแต่ต้องมองมันในฐานะ “จดหมายเหตุทางวัฒนธรรม” และ “งานล้อเลียนเชิงสถาบัน” ที่บันทึกสภาวะจิตวิญญาณของอังกฤษในช่วงปลายทศวรรษที่ 1960 ไว้อย่างแนบเนียนที่สุด
ในขณะที่เวอร์ชันปี 2003 เปิดฉากด้วยความตึงเครียดของการปล้นทองที่เวนิสและนำไปสู่การล้างแค้นอย่างรวดเร็ว ต้นฉบับปี 1969 กลับใช้สององก์แรกไปกับการพรรณนาถึงความไร้ประสิทธิภาพ ความฟุ้งเฟ้อ และความเย่อหยิ่งอันน่าขบขันของชนชั้นนำอังกฤษ ตัวละคร ชาร์ลี โครเกอร์ (Charlie Croker) ที่สวมบทบาทโดย ไมเคิล เคน ไม่ใช่อัจฉริยะนักวางแผนผู้มีคุณธรรมสีเทาเหมือนตัวละครของ มาร์ก วอห์ลเบิร์ก (Mark Wahlberg) แต่เขาคือ “ไอ้หนุ่มเจ้าสำราญ” ชนชั้นแรงงานที่เพิ่งพ้นคุกออกมารับมรดกแผนการปล้นจากเพื่อนผู้ล่วงลับ สิ่งที่ขับเคลื่อนครึ่งแรกของหนังจึงไม่ใช่ความเร่งรีบที่จะไปถึงเป้าหมาย แต่คือการเสพสมสุขนิยมของยุค “Swinging London” ทั้งฉากการตัดสูทใหม่เพื่อชดเชยเวลาที่สูญเสียไปในคุก หรือการขับรถสปอร์ตเปิดประทุนเฉิดฉายไปตามถนนหนทาง ทั้งหมดนี้คือจังหวะหนังที่จงใจยืดขยายออกเพื่อเฉลิมฉลองสถานะ “ชนชั้นใหม่” ที่เกิดขึ้นจากการปฏิวัติวัฒนธรรมของวัยรุ่นอังกฤษในยุคนั้น
นอกจากนี้ จุดที่น่าสนใจและแตกต่างจากเวอร์ชันปี 2003 อย่างสิ้นเชิงคือ บทบาทของ มิสเตอร์ บริดเจอร์ (Mr. Bridger) มาเฟียรุ่นใหญ่ผู้ทรงอิทธิพลที่บัญชาการทุกอย่างจากในคุกหลวง การที่แผนการปล้นทองคำมูลค่าสี่ล้านดอลลาร์ในเมืองตูริน ประเทศอิตาลี ได้รับการอนุมัติและสนับสนุนเงินทุนจากมาเฟียที่เสพติดความเป็นอังกฤษอย่างคลั่งไคล้ เป็นการสะท้อนภาพล้อเลียนของลัทธิจักรวรรดินิยมอังกฤษ บริดเจอร์ไม่ได้ปล้นเพื่อปากท้องหรือความแค้นส่วนตัว แต่เขาปล้นเพื่อ “ศักดิ์ศรีของปวงชนและเพื่อดุลการค้าของอังกฤษ” หนังนำเสนอภาพสถาบันคุกและราชวงศ์อังกฤษผ่านสายตาตลกร้ายที่คนยุค 1969 หัวเราะร่า แต่คนยุค 2003 อาจมองว่าเป็นการนอกเรื่องที่ไร้สาระ ความช้าในการก้าวไปถึงฉากปล้นแท้จริงแล้วคือพื้นที่สำหรับการสำรวจอุดมการณ์ชาตินิยมผ่านเสียงหัวเราะเย้ยหยันตัวเองของคนอังกฤษ
แล้วอะไรคือสิ่งที่ทำให้ภาพยนตร์เรื่องนี้ระเบิดความนิยมอย่างมหาศาลในปี 1969? คำตอบซ่อนอยู่ในบริบททางการเมืองร่วมสมัยและการเลือกใช้สัญญะเชิงทัศนศิลป์ ยุคปลายทศวรรษที่ 1960 คือช่วงเวลาที่จักรวรรดิอังกฤษกำลังสูญเสียอาณานิคมไปทั่วโลก นำมาซึ่งความรู้สึกไม่มั่นคงในอัตลักษณ์แห่งชาติ ขณะเดียวกัน ตลาดร่วมยุโรปกำลังเติบโต และอังกฤษเองก็ถูกปฏิเสธไม่ให้เข้าร่วมกลุ่มจากฝรั่งเศส ดังนั้น การส่งทีมปล้นสัญชาติอังกฤษนำโดยรถมินิคูเปอร์ (Mini Cooper) สามคันที่มีสีแดง ขาว และน้ำเงิน (สัญลักษณ์แห่งธงยูเนียนแจ็ค) บุกเข้าไปสร้างความโกลาหลในหัวเมืองอุตสาหกรรมอันทันสมัยของอิตาลีอย่างตูริน จึงไม่ต่างอะไรจากการสถาปนาชัยชนะเชิงสัญลักษณ์ของคนเดินดินชาวอังกฤษเหนืออำนาจของยุโรปภาคพื้นทวีป
รถ Mini Cooper ในเวอร์ชัน 1969 ไม่ได้เป็นเพียงแค่พาหนะขนาดเล็กที่เหมาะแก่การขับซอกแซกในท่อระบายน้ำเหมือนในเวอร์ชันปี 2003 แต่ในยุคนั้น มันคือแถลงการณ์ทางสัญวิทยา มันคือสัญลักษณ์แห่งความเท่าเทียมทางชนชั้นและการท้าทายขนบเดิม รถยนต์คันเล็กๆ ราคาประหยัดที่ถูกออกแบบมาเพื่อคนชั้นกลางคันนี้ กลับสามารถปั่นหัวตำรวจอิตาลี ขับขี่ข้ามผ่านหลังคาโดมของสถาปัตยกรรมบาโรก และเอาชนะรถตำรวจคันใหญ่โตของอิตาลีรวมถึงอิทธิพลของกลุ่มมาเฟียท้องถิ่นอย่างโคซา โนสตรา (Cosa Nostra) ได้อย่างราบคาบ ความสะใจของผู้ชมในปี 1969 จึงไม่ใช่แค่การเห็นการโจรกรรมที่สำเร็จ แต่คือการได้เห็น “ความกวนประสาทอย่างมีสไตล์” ที่แสดงอิทธิฤทธิ์ตบตาชาติคู่แข่งอย่างเจ็บแสบ
เมื่อพูดถึงตัวฉากโจรกรรมที่แท้จริง ซึ่งเป็นจุดที่ทุกคนรอคอย แผนการปล้นในต้นฉบับไม่ได้พึ่งพาแฮกเกอร์คอมพิวเตอร์อัจฉริยะที่เจาะระบบจากระยะไกลเหมือนตัวละครของ เซธ กรีน (Seth Green) ในปี 2003 หากแต่เป็นการเปลี่ยนสัญญัติสัญญาณไฟจราจรในเมืองตูรินผ่านการสับเปลี่ยนแถบแม่เหล็กในเครื่องคอมพิวเตอร์ยักษ์ส่วนกลาง การสร้างระบบอัมพาตทางจราจรในปี 1969 เป็นจินตนาการทางเทคโนโลยีที่ทั้งล้ำสมัยและน่าหวาดกลัวในเวลานั้น ผู้กำกับใช้ประโยชน์จากความโกลาหลบนท้องถนนเปลี่ยนให้เมืองทั้งเมืองกลายเป็นสนามเด็กเล่นของหัวขโมย ภาพของรถมินิสามคันที่เหินเวหา ข้ามตึก และลุยน้ำ จึงกลายเป็นนาฏกรรมบนท้องถนนที่สดใหม่และเปี่ยมด้วยชีวิตชีวา ซึ่งต่างจากความสมบูรณ์แบบที่ผ่านการตกแต่งด้วยซีจีไอ (CGI) ในยุคหลัง
อย่างไรก็ดี สิ่งที่ทำให้ The Italian Job (1969) ยืนยงอยู่เหนือคำจำกัดความของหนังโจรกรรมทั่วไป และก้าวข้ามทุกความจำเจของวงการภาพยนตร์ คือ “ฉากจบ” อันเป็นตำนานที่ไม่มีใครกล้าลอกเลียนแบบ แม้กระทั่งเวอร์ชันปี 2003 ที่เลือกจะลงเอยด้วยความแฮปปี้เอนดิ้ง ตัวละครเสพสุขกับกองทองคำที่ทวงคืนมาได้ แต่ปีเตอร์ คอลลินสัน กลับเลือกที่จะทิ้งคนดูไว้กับความเวิ้งว้างเชิงปรัชญาบนเทือกเขาแอลป์อันหนาวเหน็บ
ภาพของรถบัสขนทองคำที่เสียหลัก ลื่นไถลไปค้างเติ่งอยู่บนขอบเหวหน้าผาชัน ครึ่งหนึ่งของรถยื่นออกไปในอากาศอันว่างเปล่า กองทองคำหนักอึ้งไหลไปกองอยู่ฝั่งหน้าผาอันเวิ้งว้าง ขณะที่กลุ่มโจรกระจุกตัวอยู่ตรงอีกฟากหนึ่งเพื่อใช้น้ำหนักตัวเองคานไม่ให้รถร่วงหล่นลงสู่ความตาย สภาวะสมดุลอันเปราะบางนี้คือหนึ่งในอุปมาอุปไมยที่ทรงพลังที่สุดในประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ มันคือการแสดงออกถึงชะตากรรมของสหราชอาณาจักรหลังยุคอาณานิคมอย่างแท้จริง พวกเขาอยู่กึ่งกลางระหว่างความมั่งคั่งอันหอมหวานที่เอื้อมไม่ถึง กับความล่มสลายทางเศรษฐกิจและสังคมที่อยู่เบื้องล่าง และประโยคสุดท้ายของไมเคิล เคน ที่ว่า “Hang on a minute, lads, I’ve got a great idea.” (เดี๋ยวก่อนพวกนาย ฉันมีความคิดดีๆ แล้ว) ก่อนที่หนังจะตัดเป็นภาพมุมกว้างและเครดิตขึ้น โดยไม่มีบทสรุปว่าพวกเขาจะรอดชีวิตหรือได้ทองคำไปหรือไม่ คือการปฏิเสธการปิดเรื่องที่สร้างความตื่นตะลึงและท้าทายจารีตการเล่าเรื่องของฮอลลีวูดอย่างสิ้นเชิง
หากมองผ่านสายตาของคนดูยุคปัจจุบันที่เสพติดการเล่าเรื่องที่กระชับและเฉียบคม The Italian Job (1969) อาจดูเหมือนงานศิลปะที่มีจังหวะจะโคนเชื่องช้า คาดเดาง่าย และเต็มไปด้วยฉากเบี่ยงเบนความสนใจที่ไม่เกี่ยวข้องกับโครงเรื่องหลัก ทว่า หากเรายอมจำนนต่อจังหวะเวลาของมัน และพยายามทำความเข้าใจภาษาภาพยนตร์ในยุคสงครามเย็นและยุคระเริงลมของลอนดอน เราจะพบว่าความเนิบช้าในองก์แรกนั้นคือการสะสมมวลอารมณ์ของการเย้ยหยันทางสังคม เพื่อที่จะปลดปล่อยพลังงานทั้งหมดออกมาในฉากไล่ล่าอันบ้าคลั่งของรถมินิ และปิดฉากลงด้วยคำถามปลายเปิดที่เป็นเสมือนการจิกกัดความโลภของมนุษย์อย่างเจ็บแสบที่สุด
มันไม่ใช่แค่หนังปล้นทองคำ แต่เป็นหนังที่ปล้นเอาหัวใจและความคิดของผู้คนในยุคเปลี่ยนผ่านทางวัฒนธรรมไปชั่วนิรันดร์ และนั่นคือเหตุผลที่ว่าทำไม แม้เวลาจะผ่านไปนานเท่าใด หรือเทคโนโลยีการถ่ายทำจะล้ำหน้าไปไกลถึงเพียงไหน ต้นฉบับปี 1969 ก็ยังคงเป็นยอดมงกุฎแห่งภาพยนตร์โจรกรรมที่ยากจะมีใครล้มล้างได้ลง
อยากจะเขียนอะไรก็เขียนอ่ะครับ แต่มีผู้ช่วยเขียนเป็น A.I. หากเขียนผิดหรือตกหล่นไปก็ขออภัยล่วงหน้านะครับ
