มีภาพยนตร์จำนวนมากที่เล่าประวัติศาสตร์ผ่านสงคราม การปฏิวัติ การล่มสลายของระบอบการปกครอง หรือผ่านชีวิตของบุคคลผู้ยิ่งใหญ่ที่ถูกจารึกไว้ในตำรา แต่มีภาพยนตร์เพียงไม่กี่เรื่องที่กล้าหันหลังให้กับศูนย์กลางของประวัติศาสตร์ และเลือกเดินเข้าไปหาผู้คนที่ถูกผลักออกไปอยู่ริมขอบของหน้ากระดาษ
A Foggy Tale หรือชื่อไทย นิทานม่านหมอก คือภาพยนตร์ประเภทนั้น
มันไม่สนใจผู้ชนะ ไม่สนใจผู้แพ้ ไม่สนใจผู้กุมอำนาจ และไม่สนใจแม้แต่การตัดสินว่าใครถูกหรือผิด สิ่งที่ภาพยนตร์สนใจคือผู้คนธรรมดาซึ่งถูกทิ้งเอาไว้เบื้องหลัง หลังจากเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ผ่านพ้นไปแล้ว
และในความเรียบง่ายนั้นเอง มันกลับกลายเป็นหนึ่งในภาพยนตร์ว่าด้วยความทรงจำที่ทรงพลังที่สุดเรื่องหนึ่งของปี
สิ่งที่น่าทึ่งที่สุดของ A Foggy Tale ไม่ใช่งานสร้างอันประณีต ไม่ใช่การฟื้นคืนไต้หวันยุคหลังสงครามอย่างสมจริง หรือแม้แต่ความกล้าหาญในการแตะต้องบาดแผลทางการเมืองที่ยังคงสะเทือนอยู่ใต้ผิวหนังของสังคมไต้หวันร่วมสมัย
สิ่งที่น่าทึ่งที่สุดคือภาพยนตร์สามารถเปลี่ยน “ประวัติศาสตร์” ให้กลายเป็น “ความทรงจำ”
และนั่นคือความแตกต่างที่สำคัญ
เพราะประวัติศาสตร์คือสิ่งที่รัฐเลือกจะบันทึก
แต่ความทรงจำคือสิ่งที่มนุษย์จำเป็นต้องแบกเอาไว้ แม้ไม่มีใครต้องการรับฟัง
ก่อนจะเข้าใจความเศร้าของหนัง ผู้ชมจำเป็นต้องเข้าใจความเงียบที่ปกคลุมไต้หวันในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สองเสียก่อน
หลังปี 1945 เมื่อญี่ปุ่นยุติการปกครองเกาะไต้หวันที่ยาวนานกว่าครึ่งศตวรรษ อำนาจได้ถูกส่งต่อไปยังรัฐบาลสาธารณรัฐจีนของพรรคก๊กมินตั๋งภายใต้การนำของเจียง ไคเช็ก แต่แทนที่การเปลี่ยนผ่านครั้งนั้นจะนำมาซึ่งเสรีภาพ กลับกลายเป็นจุดเริ่มต้นของความตึงเครียดระหว่างชาวไต้หวันที่เติบโตภายใต้ระบบญี่ปุ่นกับรัฐบาลใหม่จากจีนแผ่นดินใหญ่
เหตุการณ์ 28 กุมภาพันธ์ 1947 หรือเหตุการณ์ 2-28 กลายเป็นรอยแผลแรกของยุคสมัย ผู้ประท้วงถูกปราบปรามอย่างรุนแรง ผู้คนหายตัวไป และความหวาดกลัวเริ่มฝังรากลึกลงในชีวิตประจำวัน
จากนั้นเมื่อพรรคก๊กมินตั๋งพ่ายแพ้สงครามกลางเมืองต่อพรรคคอมมิวนิสต์และถอยมาตั้งหลักที่ไต้หวันในปี 1949 ยุคที่ภายหลังถูกเรียกว่า White Terror ก็เริ่มต้นขึ้น
แต่ A Foggy Tale ไม่ได้เล่าเรื่องเหล่านั้นโดยตรง หนังไม่ได้พาผู้ชมไปห้องสอบสวน, การประหารชีวิต, หรือให้เห็นกลไกอำนาจรัฐอย่างชัดเจน ตรงกันข้าม มันเลือกเล่าเรื่องของคนที่ยังมีชีวิตอยู่หลังจากทุกอย่างจบลงแล้ว ซึ่งน่าหวาดหวั่นยิ่งกว่า
เพราะความรุนแรงที่แท้จริงไม่ได้จบลงในวันที่ใครสักคนถูกจับกุม แต่มันเริ่มต้นขึ้นในวันที่คนที่เหลืออยู่ต้องตื่นขึ้นมาโดยไม่มีวันได้รับคำตอบอีกต่อไป
ความกล้าหาญทางศิลปะที่ยิ่งใหญ่ที่สุดคือการปฏิเสธโครงสร้างของหนังการเมืองแบบดั้งเดิมอย่างสิ้นเชิง โดยไม่มีตัวร้าย, คำปราศรัยปลุกเร้าอารมณ์, ฉากศาล, หรือการชี้นิ้วตัดสินประวัติศาสตร์ ผู้กำกับเลือกถามคำถามที่เรียบง่ายแต่ลึกซึ้งกว่ามาก: ประวัติศาสตร์ทำอะไรกับคนธรรมดา?
เมื่อรัฐลบชื่อใครสักคนออกจากเอกสารได้ ความสูญเสียไม่ได้สิ้นสุดลงที่ผู้ถูกลบ แต่มันยังคงดำรงอยู่ในคนที่เหลือ: แม่ที่ไม่มีศพให้ร้องไห้, น้องสาวที่ไม่เคยได้รับคำอธิบาย, หรือคนรักที่ไม่รู้ว่าควรรอหรือควรเริ่มต้นลืม
หนังทั้งเรื่องจึงเหมือนการเดินผ่านสุสานที่ไม่มีหลุมศพ
ทุกคนกำลังไว้อาลัยให้กับใครบางคนที่ไม่เคยได้รับแม้แต่สิทธิ์ในการตายอย่างสมบูรณ์
และนั่นนำเราไปสู่ความหมายที่งดงามที่สุดของชื่อเรื่อง
หมอกใน A Foggy Tale ปกคลุม “ความทรงจำ” ตัวละครใช้ชีวิตท่ามกลางเศษเสี้ยวของความจริงและความเงียบที่หนาแน่น ความเงียบนี้คือภาษาทางการเมืองที่ยิ่งหนาแน่น ความกลัวยิ่งทำงานได้ดี
และน่าสนใจว่าความเงียบใน A Foggy Tale ไม่ได้ถูกเล่าผ่านเนื้อหาเพียงอย่างเดียว แต่ยังถูกเล่าผ่าน “ภาษา” ด้วย ภาพยนตร์เลือกใช้ภาษาฮกเกี้ยนไต้หวันเป็นหลัก สลับกับภาษาจีนกลางและภาษาญี่ปุ่นที่ยังคงหลงเหลืออยู่ในสังคมยุคหลังสงคราม การเลือกเช่นนี้ไม่ใช่เพียงความสมจริงทางประวัติศาสตร์ หากแต่เป็นการสะท้อนสภาพสังคมที่ผู้คนไม่ได้เพียงมีความทรงจำต่างกัน แต่ยังพูดกันคนละภาษาอีกด้วย
ในไต้หวันยุคนั้น ภาษาไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือสื่อสาร แต่เป็นเครื่องหมายของประวัติศาสตร์ส่วนบุคคล คนรุ่นหนึ่งเติบโตภายใต้การปกครองของญี่ปุ่น อีกคนหนึ่งเดินทางมาจากจีนแผ่นดินใหญ่พร้อมรัฐบาลก๊กมินตั๋ง ขณะที่ชาวไต้หวันจำนวนมากยังคงใช้ภาษาฮกเกี้ยนในชีวิตประจำวัน ดังนั้นทุกครั้งที่ตัวละครเปลี่ยนภาษา หนังไม่ได้กำลังเปลี่ยนบทสนทนาเท่านั้น แต่กำลังเปิดเผยตัวตน ความทรงจำ และตำแหน่งแห่งที่ของพวกเขาในประวัติศาสตร์ด้วย
ภาพยนตร์เรื่องนี้จึงไม่ใช่เรื่องของการลืม แต่เป็นการถูกบังคับให้ “จดจำอย่างไม่สมบูรณ์” พวกเขารู้ว่าคนรักหายไป แต่ไร้ซึ่งคำตอบและที่วางของความรักนั้น ความยิ่งใหญ่ของหนังซ่อนอยู่ภายใต้ความธรรมดา แทนที่จะเป็นมหากาพย์ประวัติศาสตร์ ผู้กำกับกลับสนใจ “รายละเอียดเล็กน้อยของชีวิตประจำวัน” ซึ่งภายใต้ระบอบอำนาจ สิ่งเหล่านี้กลายเป็นหลักฐานสำคัญที่สุดของการมีอยู่ เพราะโศกนาฏกรรมที่ยิ่งใหญ่ที่สุดคือการที่วันธรรมดาถูกพรากไปโดยไม่มีใครจดบันทึก ด้านงานสร้าง หนังฟื้นคืนบรรยากาศไต้หวันยุค 1950 ได้อย่างน่าทึ่ง ทว่าสิ่งที่โดดเด่นคือการสร้างอดีตขึ้นมาเหมือน “ความทรงจำ” ไม่ใช่พิพิธภัณฑ์ ซึ่งเป็นการมองผ่านสายตาของคนที่คิดถึงสิ่งที่สูญหายไปแล้ว และระหว่างช่องว่างของการจดจำกับการหลงลืมนี้เอง หนังได้ค้นพบความจริงที่ลึกที่สุด ท้ายที่สุด A Foggy Tale จึงไม่ใช่แค่หนังการเมือง แต่คือ “หนังรัก” ในความหมายที่กว้างกว่าความรักโรแมนติก
แต่เป็นความรักในความหมายที่กว้างใหญ่ ทั้งความรักของแม่ พี่น้อง มิตรภาพ และคนที่ยังคงเฝ้ารอ
ภาพยนตร์เหมือนกระซิบว่า สิ่งที่ระบอบอำนาจหวาดกลัวที่สุดอาจไม่ใช่การปฏิวัติ แต่อาจเป็นการที่มนุษย์ยังคงจดจำกันและกัน เพราะตราบใดที่มีใครเอ่ยชื่อผู้สูญหายหรือเล่าเรื่องของพวกเขา ความพยายามในการลบพวกเขาออกจากโลกก็ยังไม่เคยประสบความสำเร็จอย่างแท้จริง
เมื่อเครดิตขึ้น ผู้ชมอาจไม่ได้ความรู้ทางการเมืองที่มากขึ้น แต่เราออกมาพร้อมความเข้าใจใหม่เกี่ยวกับความสูญเสีย ความเงียบ การรอคอย และคุณค่าของการจดจำใครสักคน นั่นอาจเป็นชัยชนะสูงสุดของ A Foggy Tale เพราะหมอกในหนังไม่ได้บดบังความจริง แต่มันถูกสร้างขึ้นเพื่อเตือนเราว่า ยังมีผู้คนอีกมากมายที่ใช้ชีวิตอยู่ภายในหมอกนั้น รอคอยคำตอบ รอคอยคนกลับมา และรอคอยวันที่โลกจะยอมจดจำพวกเขาอีกครั้ง
อยากจะเขียนอะไรก็เขียนอ่ะครับ แต่มีผู้ช่วยเขียนเป็น A.I. หากเขียนผิดหรือตกหล่นไปก็ขออภัยล่วงหน้านะครับ
