ผมยังจำสัมผัสของพลาสติกหุ้มกล่อง DVD แข็งๆ ในยุคนั้นได้ดี ยุคสมัยที่อินเทอร์เน็ตความเร็วสูงยังเป็นเรื่องไกลตัวสำหรับหลายบ้าน และคำว่า “รีวิว” หรือคะแนนจาก Rotten Tomatoes ยังไม่ได้มีอิทธิพลเหนือการตัดสินใจของเรา ณ ร้านเช่าหนังหรือแผงขายแผ่นลดราคา ผมหยิบกล่อง DVD เรื่องหนึ่งขึ้นมา หน้าปกเป็นชายหนุ่มใส่แว่นตาหนาเตอะ ผมหยิกฟู ดูไม่แยแสต่อโลก ไม่มีคำโปรยชวนเชื่อ ไม่มีรายชื่อดาราแม่เหล็ก มีเพียงสัญชาตญาณบางอย่างที่กระซิบว่า “หยิบไปเถอะ แล้วคุณจะไม่เสียใจ” และนั่นคือจุดเริ่มต้นที่พาผมก้าวเข้าสู่โลกของ Napoleon Dynamite (2004)
เมื่อแผ่นเริ่มหมุนและโลโก้ Fox Searchlight Pictures ปรากฏขึ้นพร้อมดนตรีประกอบที่ดูเชยระเบิด ผมก็ตระหนักได้ทันทีว่านี่ไม่ใช่หนังตลกสูตรสำเร็จจากฮอลลีวูด แต่มันคืองานศิลปะแบบ Post-Modern ที่ถูกฉาบหน้าด้วยความไร้สาระ ความเงียบ และความน่าอึดอัด (Awkwardness) จนกลายเป็นความงดงามที่หาตัวจับยาก
โลกที่เวลาหยุดเดิน: Preston, Idaho
จาเร็ด เฮสส์ (Jared Hess) ผู้กำกับ ไม่ได้แค่สร้างหนัง แต่เขาสร้าง “จักรวาลปิด” ขึ้นมาในเมืองเพรสตัน รัฐไอดาโฮ หนังเรื่องนี้ปฏิเสธการระบุยุคสมัยที่ชัดเจน แม้จะฉายในปี 2004 แต่ตัวละครกลับใช้เครื่องเล่นเทปคาสเซ็ท ขับรถตู้ยุค 70s อินเทอร์เน็ตยังเป็นระบบ Dial-up และแฟชั่นการแต่งตัวที่ดูเหมือนหลุดออกมาจากกองผ้าบริจาค ความคลุมเครือเรื่องเวลานี้เองคือเจตจำนงแรกของผู้สร้างที่ต้องการสื่อว่า “ความกระอักกระอ่วนของวัยรุ่นนั้นเป็นสิ่งสากลและไร้กาลเวลา” ไม่ว่าคุณจะเติบโตในยุคไหน ความรู้สึกแปลกแยก ไม่เข้าพวก และการพยายามทำตัวให้เจ๋ง (ทั้งที่ไม่เจ๋งเลย) คือรสชาติชีวิตที่ทุกคนต้องเคยลิ้มลอง
จาเร็ด เฮสส์ใช้เทคนิคการถ่ายทำแบบ Tableau Vivant หรือการจัดองค์ประกอบภาพแบบสมมาตรและนิ่งสนิท (คล้ายกับ Wes Anderson แต่ดิบและแห้งแล้งกว่า) ตัวละครมักจะยืนอยู่กลางเฟรม จ้องมองมาที่คนดู หรือมองไปในความว่างเปล่า ปล่อยให้ความเงียบทำงานแทนบทสนทนา ในยุคที่หนังตลกมักแข่งกันยิงมุกรัวๆ Napoleon Dynamite กลับเลือกที่จะ “ขำด้วยความว่างเปล่า” การแช่ภาพที่นานเกินไป 3 วินาทีทำให้เราเปลี่ยนจากความสงสัย เป็นความอึดอัด และจบลงที่เสียงหัวเราะให้กับความไร้เหตุผลเหล่านั้น
นโปเลียน: ไม่ใช่เหยื่อ แต่คือนักสู้ผู้หลงตัวเอง
การวิเคราะห์ตัวละคร นโปเลียน ไดนาไมต์ (รับบทโดย จอน เฮเดอร์) มักถูกมองอย่างผิวเผินว่าเป็นตัวแทนของ Loser หรือเด็กเนิร์ดที่ถูกกลั่นแกล้ง แต่หากมองให้ลึกลงไป นโปเลียนไม่ใช่ “เหยื่อ” ที่น่าสงสาร เขาเป็นตัวละครที่มีความซับซ้อนและมีความเป็นมนุษย์สูงมาก เขาขี้โม้ (เรื่องล่าตัววูล์ฟเวอรีนที่อลาสก้า), เขาอารมณ์ร้อน, หงุดหงิดง่าย และที่สำคัญคือ “เขามีอีโก้”
นโปเลียนไม่ได้ต้องการการยอมรับจากสังคมกระแสหลัก เขาไม่ได้อยากเป็นนักกีฬาอเมริกันฟุตบอลเพื่อให้สาวกรี๊ด แต่เขาอยากเป็นที่ยอมรับในแบบฉบับของเขาเอง—ในฐานะผู้เชี่ยวชาญด้านสัตว์ในตำนาน (Liger) หรือเซียนเกมตู้ ความขบถเงียบๆ ของนโปเลียนคือการที่เขาไม่เคยพยายามเปลี่ยนแปลงตัวเองเพื่อให้คนอื่นพอใจเลยแม้แต่วินาทีเดียวตลอดทั้งเรื่อง เขาใส่เสื้อลายหมาป่า สวมรองเท้าบูทสำหรับลุยหิมะ และพกตุ๊กตา Action Figure ไปโรงเรียนอย่างภาคภูมิใจ
นี่คือสิ่งที่ผู้กำกับพยายามสื่อสารกับคนดูในยุคนั้นและยุคนี้: การเป็นตัวเองอย่างถึงที่สุด ไม่ใช่เรื่องสวยหรูแบบในหนัง Disney มันอาจจะดูน่ารำคาญ ดูแปลกประหลาด และโดดเดี่ยว แต่มันคือ “ความจริงแท้” ที่ทรงพลังที่สุด
ลุงริโก้: โศกนาฏกรรมของการติดอยู่ในอดีต
ตัวร้ายที่แท้จริงของเรื่องไม่ใช่พวกเด็กโข่งที่แกล้งนโปเลียน แต่คือ “ลุงริโก้” ชายวัยกลางคนที่ยังคงฝันหวานถึงปี 1982 ลุงริโก้เป็นภาพสะท้อนที่น่าเศร้าของผู้ใหญ่ที่ยึดติดกับอดีต (Nostalgia) จนทำลายปัจจุบัน เขาเชื่อมั่นว่าถ้าโค้ชส่งเขาลงสนามในควอเตอร์สุดท้าย ชีวิตเขาจะเปลี่ยนไป การพยายามขายทัปเปอร์แวร์หรือเครื่องย้อนเวลาทางอินเทอร์เน็ต เป็นเพียงกลไกการป้องกันตัวเองจากความล้มเหลวในโลกความจริง
ในขณะที่นโปเลียนและเปโดรพยายามก้าวไปข้างหน้า (แม้จะด้วยวิธีที่ทุลักทุเล) ลุงริโก้กลับพยายามฉุดรั้งทุกคนให้จมอยู่กับอดีตเหมือนเขา การปะทะกันระหว่างนโปเลียนกับลุงริโก้ จึงไม่ใช่แค่เรื่องของหลานกับลุงที่ไม่ลงรอยกัน แต่มันคือสงครามระหว่าง “การยอมรับตัวตนในปัจจุบัน” กับ “การโหยหาอดีตที่ไม่มีวันหวนคืน” ผู้กำกับกำลังเตือนเราว่า การจมปลักอยู่กับคำว่า “ถ้าหากว่า…” (What if) คือยาพิษที่ร้ายแรงที่สุด
Pedro และการเมืองของคนนอกคอก
เส้นเรื่องการลงสมัครประธานนักเรียนของเปโดร คือหัวใจสำคัญที่ขับเคลื่อนครึ่งหลังของหนัง เปโดรคือตัวแทนของความเงียบที่ดังกว่าเสียงตะโกน เขาเป็นคนนอก (คนที่อพยพมา หรือ Immigrant) ที่เข้ามาในโรงเรียนที่เต็มไปด้วยคนขาว เขาโกนหัว พูดน้อย และทำอะไรแปลกๆ เช่น สร้างเค้กให้สาว หรือติดรูปตัวเองตามโถงทางเดิน
แต่ทำไมเปโดรถึงชนะ? เขาไม่ได้ชนะเพราะนโยบายสวยหรู แต่เขาชนะเพราะนโปเลียน และนี่คือนัยยะสำคัญที่สุดของเรื่อง: มิตรภาพของคนชายขอบ
ฉากไคลแม็กซ์ที่นโปเลียนตัดสินใจขึ้นไปเต้นเพลง “Canned Heat” ของ Jamiroquai บนเวทีแทนเปโดรที่กำลังประหม่า คือฉากที่ทรงพลังที่สุดฉากหนึ่งในประวัติศาสตร์หนังอินดี้ นโปเลียนไม่ได้เต้นเพื่อโชว์สาว ไม่ได้เต้นเพื่อรางวัล และไม่ได้เต้นเพราะเขาเต้นเก่ง (ท่าเต้นของเขาดูเหมือนการผสมผสานระหว่างแอโรบิกคนแก่กับท่าทางของหุ่นยนต์พังๆ) แต่เขาเต้น “เพื่อเพื่อน”
วินาทีที่นโปเลียนขยับตัว ล้วงกระเป๋า และระเบิดท่วงท่าเหล่านั้นออกมา มันคือการปลดปล่อยพันธนาการทั้งหมด ความอึดอัดที่สะสมมาตลอด 90 นาทีถูกทำลายลงด้วยความมั่นใจอันเปี่ยมล้น การแสดงออกทางกายภาพของนโปเลียนในฉากนี้คือชัยชนะที่ยิ่งใหญ่กว่าการได้เป็นประธานนักเรียนเสียอีก มันคือการประกาศก้องว่า “ฉันอยู่ที่นี่ ฉันคือคนประหลาด และฉันไม่แคร์อะไรทั้งนั้น” เสียงปรบมือตอนจบแบบ Standing Ovation ไม่ได้มอบให้กับท่าเต้นที่สวยงาม แต่มอบให้กับ ความกล้าหาญ ที่จะเปิดเผยตัวตนอย่างไม่ปิดบัง
บทสรุป: ภายใต้ใบหน้าที่เรียบเฉย
เมื่อหยิบ DVD แผ่นนี้ออกจากเครื่องเล่น ผมพบว่าตัวเองไม่ได้แค่นั่งดูหนังตลกวัยรุ่นทั่วไป แต่ผมเพิ่งผ่านประสบการณ์การสำรวจจิตวิญญาณของความแปลกแยก Napoleon Dynamite ไม่ได้พยายามสอนให้เราเป็นคนดี หรือสอนให้เราประสบความสำเร็จตามบรรทัดฐานสังคม แต่สอนให้เรารู้จักโอบกอดความ “เห่ย” ในตัวเอง
สิ่งที่ผู้กำกับและทีมงานสร้างสรรค์ขึ้นมา คือจดหมายรักถึงคนธรรมดาที่ชีวิตไม่ได้มีดราม่าหวือหวา คนที่วันๆ หมดไปกับการให้อาหารลา (Tina), วาดรูปสัตว์ประหลาด, หรือดื่มนมรสชาติจืดชืด มันคือหนังที่บอกเราว่า แม้ชีวิตจะน่าเบื่อและเต็มไปด้วยความกระอักกระอ่วน แต่มันก็มีความงดงามซ่อนอยู่ในแบบของมันเอง
ในยุคปัจจุบันที่ทุกคนพยายามสร้างภาพลักษณ์ที่สมบูรณ์แบบบนโซเชียลมีเดีย การกลับมาดู Napoleon Dynamite จึงเหมือนการได้ล้างพิษ มันย้ำเตือนเราว่า บางครั้ง… การแค่ยืนเฉยๆ ใส่เสื้อยืดเชยๆ และมีเพื่อนสนิทสักคนที่เข้าใจมุกตลกฝืดๆ ของเรา เพียงแค่นั้นก็อาจจะเพียงพอแล้วสำหรับการมีชีวิตที่ดี
และนั่นคือเหตุผลที่หนังเรื่องนี้จะยังคงเป็นตำนาน ไม่ใช่เพราะมันสมบูรณ์แบบ แต่เพราะมันจริงใจเสียจนเราอดไม่ได้ที่จะตกหลุมรัก
อยากจะเขียนอะไรก็เขียนอ่ะครับ แต่มีผู้ช่วยเขียนเป็น A.I. หากเขียนผิดหรือตกหล่นไปก็ขออภัยล่วงหน้านะครับ
