ย้อนกลับไปในช่วงปี 1998-1999 ยุคที่คำว่า “สตรีมมิ่ง” ยังเป็นเพียงศัพท์แสงทางเทคโนโลยีที่ไม่มีใครนึกภาพออก และตารางชีวิตของคนรักหนังถูกกำหนดโดยผังรายการของเคเบิลทีวี เย็นวันหนึ่งบนช่อง HBO ผมได้สัมผัสกับมหรสพแห่งความบ้าคลั่งที่ชื่อว่า Top Secret! เป็นครั้งแรก หน้าจอทีวีในวันนั้นตรึงผมไว้กับที่จนลืมดูนาฬิกา รู้ตัวอีกทีก็สายเกินกว่าจะไปเตะบอลช่วงเย็นกับเพื่อนๆ ตามนัดหมาย ผมรีบใส่รองเท้าวิ่งกระหืดกระหอบไปที่สนามด้วยความรู้สึกผิด ทว่าเมื่อไปถึง ภาพที่เห็นกลับกลายเป็นความว่างเปล่าผสมเสียงหัวเราะร่วน เพราะเพื่อนร่วมหลายคนก็เพิ่งมาถึงในสภาพเดียวกัน พวกเขาทั้งหมดล้วนติดแหง็กอยู่หน้าทีวี ปล่อยให้ตัวเองตกเป็นทาสของมุกตลกหน้าตายและการล้อเลียนสุดเพี้ยนจากหนังเรื่องเดียวกัน นั่นคือมนต์สเน่ห์ของโลกอนาล็อกที่หนังหนึ่งเรื่องสามารถสร้างประสบการณ์ร่วมและหยุดเวลาของผู้คนไว้ได้พร้อมกัน
ภาพยนตร์เรื่องนี้ไม่ใช่แค่หนังตลกดาดๆ แต่มันคือ “งานศิลปะแห่งความไร้สาระ” ที่ถูกคำนวณมาอย่างแม่นยำ บทความนี้เราจะมาดำดิ่งลงไปในโครงสร้างความกาวนี้ พร้อมเปิดเผยทุกซอกทุกมุมของเนื้อหาแบบไม่ต้องเกรงใจใคร
ทริบิวต์แด่ วัล คิลเมอร์: เสน่ห์อันเปล่งประกายภายใต้ความไร้สติ
ก่อนที่เขาจะกลายเป็น ไอซ์แมน ใน Top Gun เป็น แบทแมน ที่ขรึมเท่ หรือเป็น ด็อก ฮอลิเดย์ ที่ลุ่มลึก วัล คิลเมอร์ ในวัยหนุ่มเริ่มต้นเส้นทางสายภาพยนตร์ด้วยบทบาท นิค ริเวอร์ส ร็อคสตาร์สไตล์เอลวิสผสมเดอะบีเทิลส์ที่จับพลัดจับผลูต้องมาเป็นสายลับ วัล คิลเมอร์แบกหนังทั้งเรื่องไว้ด้วยความมุ่งมั่นขั้นสูงสุด การแสดงตลกที่ยอดเยี่ยมที่สุดคือการที่นักแสดงไม่รู้ตัวว่าตัวเองกำลังอยู่ในหนังตลก คิลเมอร์เล่นทุกฉากด้วยความจริงจังระดับออสการ์ ไม่ว่าจะเป็นการร้องเพลงร็อคแอนด์โรลท่ามกลางทหารเยอรมันที่เต้นบัลเลต์ หรือฉากพลอดรักที่จู่ๆ ก็มีวงดนตรีโผล่มาบรรเลงเพลงประกอบอยู่ข้างเตียง
เสน่ห์ของคิลเมอร์ในเรื่องนี้คือความสามารถในการแสดงตลกหน้าตายที่เป็นธรรมชาติ เขาร้องเพลงเอง เต้นเอง และกระโจนเข้าสู่ความบ้าบอทุกรูปแบบโดยไม่มีอีโก้ของดาราหน้าหล่อมาขวางกั้น นิค ริเวอร์ส จึงเป็นตัวละครที่เปี่ยมไปด้วยสเน่ห์ดึงดูด เป็นเหมือนสมอเรือที่คอยยึดเหนี่ยวผู้ชมไว้ ไม่ให้ปลิวหายไปกับพายุแห่งความกาวที่ผู้กำกับประเคนใส่
กายวิภาคแห่งความ “กาว”: ทำไมถึงกล้าสร้างหนังแบบนี้?
หากจะถามว่าทำไมผู้สร้างถึงยอมทำหนังที่ไร้ตรรกะและหลุดโลกได้ถึงเพียงนี้ คำตอบอยู่ที่บริบทของยุคสมัยและวิสัยทัศน์ของสามประสาน ZAZ (Jim Abrahams, David Zucker, และ Jerry Zucker) หลังจากที่พวกเขาประสบความสำเร็จอย่างถล่มทลายกับการล้อเลียนหนังภัยพิบัติใน Airplane! (1980) สตูดิโอก็เปิดไฟเขียวพร้อมมอบเช็คเปล่าให้พวกเขาสร้างสรรค์อะไรก็ได้
ความกล้าหาญทางศิลปะในยุค 80s คือการไม่มีขีดจำกัดทางความถูกต้องทางการเมือง (Political Correctness) หรือกรอบของความสมจริง ZAZ ตัดสินใจหยิบเอา “หนังสายลับยุคสงครามเย็น” มาบดขยี้รวมกับ “หนังเพลงเอลวิส เพรสลีย์” และ “หนังต่อต้านนาซียุคสงครามโลกครั้งที่ 2” หากผู้กำกับอย่าง เควนติน ตารันติโน สามารถหยิบเอาประวัติศาสตร์สงครามโลกมาเขียนใหม่และบิดเบือนอย่างเมามันเพื่อสร้างความตลกร้ายและความสะใจทางภาพยนตร์ใน Inglourious Basterds ทีม ZAZ ก็ทำสิ่งที่ท้าทายไม่แพ้กัน แต่ไปในทิศทางของความไร้สาระบริสุทธิ์ พวกเขาเปลี่ยนประวัติศาสตร์อันโหดร้ายให้กลายเป็นสนามเด็กเล่น
มุกตลกใน Top Secret! ถูกออกแบบมาในลักษณะ Visual Comedy และ Subversion of Expectations (การหักล้างความคาดหวัง) แบบวินาทีต่อวินาที สปอยล์กันตรงนี้เลยว่า หนังเต็มไปด้วยฉากที่ท้าทายสติปัญญาในระดับอัจฉริยะ เช่น ฉากต่อสู้ในบาร์ที่เกิดขึ้น “ใต้น้ำ” แบบเต็มรูปแบบ ทั้งการทุบขวดแก้วและการกระเด็นทะลุกระจกใต้น้ำ, สายลับที่ปลอมตัวเป็นวัวสุดสมจริงแต่ดันไปดึงดูดวัวกระทิงเปลี่ยวให้มาผสมพันธุ์, หรือการใช้แว่นขยายส่องแผนที่แล้วพบว่าแผนที่นั้นใหญ่โตจนไฟไหม้ การที่สตูดิโอยอมอนุมัติทุนสร้างให้ฉากกาวๆ เหล่านี้ คือเครื่องพิสูจน์ถึงความรุ่งโรจน์ของอิสรภาพแห่งภาพยนตร์คอเมดี้ที่ไม่หมกมุ่นกับโครงเรื่อง แต่ให้ความสำคัญกับ “จังหวะของเสียงหัวเราะ” เหนือสิ่งอื่นใด
กำแพงเบอร์ลิน นาซี และความรู้สึกของชาวเยอรมันตะวันออก
หนึ่งในความกาวที่สับสนที่สุด (แต่ตั้งใจ) ของ Top Secret! คือฉากหลังของเรื่อง ในปี 1984 เยอรมนียังคงถูกแบ่งแยกเป็นตะวันตกและตะวันออก กำแพงเบอร์ลินยังคงตั้งตระหง่าน (เยอรมนีรวมประเทศอย่างเป็นทางการในปี 1990) ทว่าภาพยนตร์กลับนำเสนอประเทศ “เยอรมนีตะวันออก” โดยให้ทหารและตัวร้ายแต่งกายและมีพฤติกรรมแบบ “นาซีเยอรมัน” ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 อย่างชัดเจน รวมถึงการมีกองกำลังต่อต้านแบบฝรั่งเศส (French Resistance) มาร่วมวงด้วย
การนำบริบทของสงครามเย็นมาปั่นรวมกับสงครามโลกครั้งที่ 2 คือความจงใจที่จะเย้ยหยันความมืดมนของระบอบเผด็จการ แล้วคนเยอรมันตะวันออกในยุคนั้นล่ะ หากพวกเขาได้ดูหนังเรื่องนี้จะรู้สึกอย่างไร?
ในความเป็นจริง ชาวเยอรมันตะวันออกภายใต้การปกครองแบบคอมมิวนิสต์ไม่มีโอกาสได้ดูหนังฮอลลีวูดเรื่องนี้อย่างถูกกฎหมายในยุคนั้นอย่างแน่นอน สื่อทุกชนิดถูกเซ็นเซอร์โดยรัฐ แต่หากมีการลักลอบนำม้วนวิดีโอเถื่อนข้ามกำแพงเบอร์ลินมาได้ ความรู้สึกแรกของพวกเขาคงเป็นความ “งุนงง” อย่างหนักกับการจำลองภาพประเทศของตนที่ผิดเพี้ยนไปหมด
ทว่า ภายใต้ความงุนงงนั้น มันน่าจะตามมาด้วยความ “ตลกร้ายและปลดแอก” อย่างลึกซึ้ง การได้เห็นทหารในเครื่องแบบที่สะท้อนถึงการกดขี่ (ทั้งนาซีในอดีตและสตาซีในปัจจุบันของพวกเขา) ถูกทำให้กลายเป็นตัวตลกที่โง่เง่า ทำปืนตกหล่น เดินสะดุด หรือถูกหลอกด้วยมุกเด็กประถม มันคือการลดทอนอำนาจของเผด็จการด้วยเสียงหัวเราะ สำหรับชาวเยอรมันตะวันออกที่ต้องใช้ชีวิตในสังคมแห่งความหวาดระแวง การได้เห็นผู้มีอำนาจกลายเป็นตัวตลกโปกฮาใน Top Secret! ย่อมเป็นยาถอนพิษชั้นดีที่ช่วยเยียวยาจิตใจและมอบพื้นที่แห่งความอิสระทางความคิด แม้จะเป็นเพียงแค่ช่วงเวลาชั่วโมงครึ่งหน้าจอโทรทัศน์ก็ตาม
ท้ายที่สุด Top Secret! ไม่ใช่แค่ภาพยนตร์ที่ทำให้เราไปเตะบอลสาย แต่มันคือหมุดหมายสำคัญของประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ตลก มันคืองานศิลปะที่พิสูจน์ว่า บางครั้งความฉลาดหลักแหลมที่สุด ก็ถูกนำเสนอออกมาในรูปแบบของความบ้าบอที่ไร้สติที่สุดนั่นเอง
อยากจะเขียนอะไรก็เขียนอ่ะครับ แต่มีผู้ช่วยเขียนเป็น A.I. หากเขียนผิดหรือตกหล่นไปก็ขออภัยล่วงหน้านะครับ
